Elipse
Powrót

Szkice

28.02.2017

Ogień inspiracji

autorka: Joanna Żygowska

„Z ogniem w głowie” to ważny głos w dyskusji o tym, czym jest i czym mógłby być w Polsce teatr dla widza młodzieżowego. Głos niejednorodny, właściwie: przestrzeń do formułowania własnego zdania i prowadzenia dialogu, wynikającego ze spotkania osób żywo zainteresowanych tematem.

Druga edycja spotkań z niemiecką dramaturgią dla młodzieży „Z ogniem w głowie” to międzynarodowy projekt artystyczno-badawczy, który w dniach 18-22 października 2016 odbył się w Teatrze Dramatycznym im. J. Szaniawskiego w Wałbrzychu. Pięć tematycznie zorganizowanych dni to okazja do poszukiwania nowych inspiracji, czas merytorycznych rozmów i budzenia entuzjazmu. Projekt ma dwie kuratorki: Iwonę Nowacką, tłumaczkę oraz Dorotę Kowalkowską, pedagożkę teatru. Jak same przyznają, przy programowaniu spotkania współpracują z wybitnym znawcą tematu, Henningiem Fangaufem, wicedyrektorem Centrum Teatru Dzieci i Młodzieży w Republice Federalnej Niemiec (Kinder- und Jugendtheaterzentrum der Bundesrepublik Deutschland).

Główne źródła inspiracji są dwa: niemiecki dramat i teatr dla młodzieży oraz pedagogika teatru. Działania pedagogiczno-teatralne, zapoczątkowane w Polsce przez Justynę Sobczyk, swoje źródło także mają w teatrze niemieckim. Można wskazać jeszcze jedno źródło, z którego bije ogień inspiracji – fakt spotkania i dyskusji praktyków, pedagogów teatru, animatorów, przedstawicieli teatrów instytucjonalnych, badaczy, osób, którym bliska jest tematyka związana z teatrem dla młodzieży.

„Z ogniem w głowie” to także spotkania z licznymi gośćmi. Byli to niemieckojęzyczni autorzy: Bonn Park, Kristo Šagor, Jakob Nolte i Michel Decar (pracujący jako duet Nolte Decar) oraz osoby zajmujące się teatrem dla dzieci i młodzieży: wspomniany Henning Fangauf, Gunter Mieruch (Federalny Związek Teatr w Szkołach), Philipp Karau (Kolektyw SKART), Anna Teuwen (Kampnagel – Międzynarodowe Centrum Sztuk Piękniejszych w Hamburgu), Sarah Thom (Gob Squad). Spotkanie stało się także okazją do prezentacji wybranych projektów związanych z teatrem dla młodego odbiorcy w Polsce. Swoją działalność prezentowali: Justyna Czarnota (Instytut Teatralny, dział pedagogiki teatru), Grzegorz Grecas (reżyser spektaklu #enterorestes, zrealizowanego w ramach Konkursu im. Jana Dormana), Paweł Sakowicz (kurator projektu Poruszyciele#Wałbrzych), Cezary Tomaszewski (choreograf, reżyser i performer), Aleksandra Drzazga (współautorka programu Klasy Aktywności Twórczej w Gimnazjum nr 1 z Oddziałami Integracyjnymi w Bytomiu), Dorota Ogrodzka i Sebastian Świąder (Stowarzyszenie Pedagogów Teatru).

Nie bez znaczenia jest fakt, że gospodarzem spotkania był Teatr im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu, gdzie od kilku lat prężnie rozwija się pedagogika teatru (jako pedagożka teatru pracuje tam jedna z kuratorek wydarzenia, Dorota Kowalkowska), a działania edukacyjne kierowane do widzów w różnym wieku są ważnym elementem działalności Teatru.

Nowe tłumaczenia

Obie edycje „Z ogniem w głowie” wiązały się także z nowymi tłumaczeniami niemieckojęzycznych dramatów dla młodzieży. W tym roku Iwona Nowacka przełożyła trzy nowe teksty, których czytania performatywne odbyły się podczas spotkania. Wybrała utwory autorów, którzy są w Niemczech bardzo popularni, a u nas dotychczas nieznani.

„Smutek & Melancholia” Bona Parka to opowieść o starym żółwiu, Georgu, może opowieść samego żółwia, na temat długiego życia, które nie może się skończyć. Biorąc pod uwagę temat: smutek, przemijanie i zmęczenie życiem, Smutek & Melancholia może być też odebrany jako tekst bliski osobom świadomym naturalnego kresu swojego życia. Mam jednak wrażenie, że podobne emocje i stany, choć zupełnie inaczej przeżywane, są bliskie tym, którzy mają lat naście. Tekst jest skonstruowany z rozbudowanych partii monologowych Samotnego Georga, oraz upostaciowionych abstrakcji – pozostałych bohaterów.

„Ty, Hitler” Kristo Šagora to konfrontacja z bohaterem europejskiej wyobraźni zbiorowej wspomnianym w tytule. Rytm tekstu został oparty na przeplataniu się scen z życia młodego Hitlera (pierwsza dekada XX wieku) z sytuacjami dziejącymi się współcześnie (w 2011 roku, daty dzienne), między czwórką bohaterów, którzy, jakby mimochodem zadają sobie pytanie o pochodzenie zła. Młodość Hitlera-bohatera jest opowiadana w formie pytań skierowanych do widza lub czytelnika (do „Ty”). Tekst Šagora jest ciekawy także w perspektywie odbiorczej, ze względu na zmianę kontekstu kulturowego i sposobu odbierania postaci Hitlera przez młodych Niemców i Polaków.

Trzeci tekst, „W królestwie zwierząt” Nolte Decar, to historia pewnych wakacji, opowiedziana za pomocą krótkich scen bez formalnego podziału. W dramacie nieustannie zmienia się punkt widzenia. Niektóre sytuacje obserwujemy z perspektywy ich uczestnika (dialogi), inne – z perspektywy tego, kto patrzy (relacje). W ten sposób otrzymujemy zarys panoramy, a także zbliżenia na poszczególne sytuacje. Wszystko rozgrywa się między młodymi ludźmi. Nie otrzymujemy złożonych portretów psychologicznych, jednak nie trudno je samodzielnie dobudować na podstawie własnych doświadczeń i wyobrażeń. Z każdym jesteśmy tylko przez chwilę, w kluczowym dla niego momencie. Królestwo zwierząt to kalejdoskop ludzkich zachowań, przede wszystkim prób budowania relacji i wzajemnych nieporozumień. Tłem wszystkiego jest codzienność, zwykłe dni zwykłego lata.

Theater und Schule

Jednym z gości „Z ogniem w głowie” był Gunter Mieruch, który w latach 2002-2012 kierował programem Theater und Schule. TUSCH był projektem, który inspirował działania Justyny Sobczyk pod hasłem Teatr i szkoła zainicjowane w Instytucie Teatralnym im. Z. Raszewskiego w Warszawie.

W Niemczech istnieje kilka możliwości spotkania teatru i młodzieży szkolnej. Pierwsza to teatr dzieci, teatr amatorski, powstający w ramach działania kółek szkolnych lub przy współpracy z instytucjami. Druga – zajęcia teatralne, których celem nie jest wyłącznie kształtowanie przyszłych artystów, ale doświadczanie – uczestniczenie w kreowaniu sytuacji teatralnej i w jej odbieraniu. Celem takich działań jest próba wychodzenia poza własną perspektywę, umiejętność przyjmowania postawy innego, ale także nauka przez badanie, eksperymentowanie i pracę w procesie. Trzecia możliwość to obecność teatru jako przedmiotu nauczania (z możliwością zdawania na maturze), obok muzyki i plastyki.

Jedno z kluczowych pytań, jakie postawił Mieruch dotyczyło samej zasady spotkania teatru i szkoły. Kto do kogo powinien przyjść – teatr do szkoły i do młodzieży, czy szkoła i młodzież do teatru. Nie ma na to jednej odpowiedzi, ponieważ istotą tego spotkania jest otwartość dwóch stron, relacja, która jest nieustannie negocjowana i aktualizowana. Spotkanie teatru i szkoły oparte na długodystansowej, stałej współpracy daje możliwość poszukiwania nowej jakości i ciągłego, dynamicznego przenoszenia impulsów pojawiających się po obu stronach. W ten sposób działania związane z edukacją teatralną mają szansę stawać się żywą odpowiedzią na zmiany zachodzące w szkole, w teatrze, a także w społeczeństwie.

Celem tak rozumianej edukacji teatralnej jest także rozbudzanie wrażliwości na język, jakim się komunikujemy, także język sztuki oraz umiejętność pracy projektowej, pracy w grupie. W ten sposób działania związane z teatrem i nim inspirowane nie są wyłączone z procesu nauczania, ale go uzupełniają i poszerzają.

Teatr i szkoła

Podczas „Z ogniem w głowie” zostały także zaprezentowane przykłady polskich praktyk związanych z szukaniem relacji między szkołą a teatrem. Jednym z nich jest Konkurs im. Jana Dormana zorganizowany w 2015 roku przez Instytut Teatralny, który podsumowywała Justyna Czarnota, kierująca działem pedagogiki teatru w IT, w rozmowie z Grzegorzem Grecasem, reżyserem jednego z nagrodzonych spektakli. Celem konkursu jest wyłonienie i sfinansowanie najciekawszych pomysłów na przedstawienia, które są przeznaczone do grania w szkołach lub przedszkolach. Przy ocenie propozycji istotna była jakość artystyczna, techniczne przystosowanie do możliwości grania spektaklu w klasie czy na sali gimnastycznej, a także zaprojektowane działania edukacyjne. Czarnota zapowiedziała organizację kolejnej edycji konkursu, który jest realną odpowiedzią na obecność przedstawień teatralnych w szkołach.

Spektakl grany w szkole to świadoma rezygnacja z komfortu, jaki zapewniają warunki sceniczne. Dotyczy to zarówno strony technicznej (np. oświetlenie sceniczne), ale także świadomego wejścia w realia, w których rytm nadaje porządek lekcji i przerw, a czas mierzy dzwonek. Te ograniczenia nie mogą być powodem ustępstw, ale przyczyną poszukiwania nowych rozwiązań, nowych jakości, które powstają dzięki spotkaniu realiów teatrów i realiów szkoły.

Wałbrzyskim spotkaniom towarzyszył także zjazd nauczycieli – Liderów Teatroteki Szkolnej, uczestników programu Instytutu Teatralnego promującego działania pedagogiczno-teatralne wśród osób pracujących w szkołach. Ich celem jest poszerzanie kompetencji poszczególnych uczestników, ale także poszukiwanie połączeń między instytucją oświatową i instytucjami kultury.

Jedną z zaproszonych prelegentek była Aleksandra Drzazga, która opowiadała o swoich doświadczeniach związanych z tworzeniem programu i z prowadzeniem zajęć w Klasie Aktywności Twórczej w Gimnazjum nr 1 z Oddziałami Integracyjnymi w Bytomiu. Dodatkowe przedmioty realizowane z uczniami dotyczą różnych obszarów sztuki, m.in. teatru. Celem Klasy są przede wszystkim działania kształtujące nie tylko przyszłych twórców, ale przede wszystkich świadomych odbiorców kultury, osoby, które mają oczekiwania i wiedzą gdzie szukać tego, co może ich zainteresować.

Bytomska Klasa Aktywności Twórczej to przykład tego, jak ważna w edukacji artystycznej i kulturowej realizowanej w ramach zajęć szkolnych jest osobowość nauczyciela i jego własne zainteresowania. Młodzieży do teatru nie musi przyprowadzić polonista, ale dydaktyk, niezależnie od przedmiotu, który sam zna i lubi teatr.

Nowe formy

Podczas „Z ogniem w głowie” miał miejsce także finał projektu Poruszyciele#Wałbrzych skierowanego do młodzieży (kuratorzy: Paweł Sakowicz oraz Dorota Kowalkowska), realizowanego w Teatrze Dramatycznym w Wałbrzychu w ramach programu „Myśl w ruchu” Instytutu Muzyki i Tańca. Kontekst praktycznych działań stanowiły zajęcia teoretyczne oraz warsztaty związane z medialnym zapośredniczeniem ruchu. Przykład projektu tanecznego dla młodzieży realizowanego w teatrze, to także pytanie o teatr tańca kierowany do widzów nastoletnich. Nie ma na nie jednoznacznej odpowiedzi, jest: zadanie i wyzwanie dla twórców.

Taniec dla młodzieży, taniec i młodzież to także pytanie o miejsce i znaczenie cielesności w sztuce dla młodych odbiorców, zarówno z perspektywy widza jak i uczestnika działań artystycznych.

Gośćmi spotkania byli także artyści z Niemiec, którzy opowiadali o swoich działaniach artystycznych włączających dzieci i młodzież jako twórców. Działania Kolektywu SKART opierają się na partnerskiej współpracy dzieci i dorosłych. W powstaniu spektaklu istotny jest proces. Działania rozpoczynają się od rozmów wokół pomysłu na temat spektaklu, a ich efektem jest wyznaczenie ram działania. Spektakle kolektywu poruszają takie kwestie jak, np.: niemiecka tożsamość, marzenia emigrantów, miłość mężczyzn. Praca trwa średnio 3-4 miesiące. Jej pierwszy etap to działania w podgrupach, drugi – spotkanie i łączenie wcześniejszych efektów pracy. Przedstawienia nie bazują na tekście, to kolaże myśli i idei. Kolaż pojawia się także w warstwie formalnej dzieł. Na początku twórcy pracują z poszczególnymi elementami dzieła teatralnego – scenografią, kostiumem, projekcjami wideo. Dopiero później szukają połączenia, zbierają elementy w całość. Estetyka spektakli SKART jest inspirowana popkulturą.

Widowiska tworzone przez międzypokoleniową grupę artystów są także kierowane do publiczności, którą stanowią widzowie w różnym wieku: dzieci, młodzież i dorośli. Demokratyczność relacji jest jedną z najważniejszych zasad pracy Kolektywu. Przystąpienie do grupy na czas konkretnego projektu jest dobrowolne, dzieci same decydują, czy chcą w ten sposób angażować się w teatr. Ich brak doświadczenia jest wartością. Brak konkretnych umiejętności i wykształcenia nie dyskryminuje, ale stwarza szansę do poszukiwania, podążania za własną intuicją. Spektakle SKART to sekwencje obrazów złożonych najpierw przez twórców w czasie pracy, następnie przez widzów podczas prezentacji.

Kampnagel, Centrum Sztuk Piękniejszych, które prezentowała Anna Teuwen, działa na granicy teatru i perfoermance’u. Artyści sami siebie sytuują w obszarze offu. Podobnie jak w przypadku SKART, i tu zasadą pracy jest demokratyczność – zarówno w relacjach między twórcami, pośród widzów, którzy są grupą zróżnicowaną, należą do niej dzieci i dorośli, jak i między rejestrami sztuki. W Kampnagel teatr nie jest strażnikiem kanonu, nie ma też na celu bezpośredniego edukowania widzów. Twórców interesuje eksperymentem, prowokowanie działania (nie tylko prezentowanie iluzji) i stwarzanie przestrzeni do doświadczania.

Kilka przykładów zaprezentowanych podczas „Z ogniem w głowie” to możliwe inspiracje i uzupełnienia praktycznymi przykładami rozmowy o teatrze dla młodzieży. W tę dyskusję wpisuje się wypowiedź Henninga Fangaufa z Centrum Teatru Dzieci i Młodzieży w Republice Federalnej Niemiec, który wskazuje kierunki, w jakich powinny dziś podążać osoby zainteresowane tą przestrzenią sztuki. Teatr ten musi być wolny od jednoznacznych, zamkniętych przekazów (typu: palenie zabija), nie powinien zajmować się tyko jednym tematem. Celem działań artystycznych powinno być włączanie i partycypacja – bezpośrednio do aktywności artystycznej jak i zapraszanie do aktywnego odbioru sztuki. Pierwszą i główną inspiracją dla działań i środków wyrazu powinna być sama młodzież, ich energia i wrażliwość. Drogą do teatru dla młodzieży miałoby więc być poznawanie widza i autentyczne nim zainteresowanie.

„Z ogniem w głowie”!

„Z ogniem w głowie” nie istniałoby bez atmosfery jaka panuje wokół spotkań organizowanych w niezwykle gościnnym Teatrze Dramatycznym w Wałbrzychu. Nie do przecenienia jest także rola kuratorek i inicjatorek wydarzenia, które dbają o jakość programu, a także troszczą się o gości i uczestników. To iskra rozniecająca ten ogień.

Wartością dni dramaturgii niemieckiej jest także skala spotkania. Do Wałbrzycha przyjechały osoby z całej Polski, praktycy z różnych teatrów, pedagodzy i pedagożki teatru, osoby odpowiedzialnych za edukację, kierownicy literaccy, dramaturdzy i dyrektorzy.

Mocną stroną spotkania jest sama formuła spotkania rozłożonego na pięć dni. Obok czasu przewidzianego na wykłady gości, spektakle i czytania performatywne, został przewidziany czas na spotkania nieformalne, dyskusję, wymianę doświadczeń osób, które w różnych instytucjach zajmują się podobnymi sprawami.

„Z ogniem w głowie” to okazja do spotkania, do sieciowania się, dzielenia doświadczeniami i inspiracjami. Albo tylko (tylko?) do podtrzymania entuzjazmu, choćby przez powtarzanie tego, co już wiemy, ale czasami potrzebujemy powiedzieć i powtórzyć wspólnie, z kimś komu zależy na podobnych sprawach.

Czytaj inne

CALL FOR PAPERS „Nowe teksty o dramaturgii” (III edycja)

04.10.2022

Ogłaszamy III edycję call for papers „Nowe teksty o dramaturgii”. Wybrane szkice ukażą się na stronie nowesztuki.pl. Termin nadsyłania krótkich abstraktów upływa 25 października 2022.

Czytaj dalej

Za nami Forum o współczesnej dramaturgii dla młodej widowni w Polsce!

22.09.2022

Forum w liczbach wygląda imponująco! Dziękujemy za obecność w Poznaniu.

Czytaj dalej

Raport: „Teatr dla dzieci i młodzieży – zmiana paradygmatu?”

15.09.2022

Zapraszamy do zapoznania się z raportem „Teatr dla dzieci i młodzieży - zmiana paradygmatu?”.

Czytaj dalej

Premiera dwóch książek w serii „Nowe Sztuki dla Dzieci i Młodzieży”

06.09.2022

Na początku września odbędzie się premiera dwóch kolejnych antologii w serii „Nowe Sztuk dla Dzieci i Młodzieży”.

Czytaj dalej

Slam dramatopisarski (twórczość dla młodej widowni)

01.09.2022

Zapraszamy do udziału w slamie dramatopisarskim – wydarzeniu towarzyszącym Forum o współczesnej dramaturgii dla młodej widowni w Polsce!

Czytaj dalej

Premiera Sceny Czytanej online „Stalowy wilk”

05.08.2022

Na platformie PPV Centrum Sztuki Dziecka jest już dostępna najnowsza odsłona Sceny Czytanej online. Tym razem jest to propozycja dla dzieci od 12 lat.

Czytaj dalej

Program Forum o współczesnej dramaturgii dla młodej widowni w Polsce

03.07.2022

Pierwsze ogólnopolskie Forum o współczesnej dramaturgii dla młodej widowni w Polsce odbędzie się między 15 a 18 września 2022 roku w Poznaniu. Poniżej prezentujemy program wydarzenia.

Czytaj dalej

„Ptasilot” – premierowe czytanie online

31.05.2022

Sztuka „Ptasilot” Anah Filou w tłumaczeniu Iwony Nowackiej już od dziś dostępna w ramach projektu Scena Czytana online.

Czytaj dalej

Znamy laureatów 33. Konkursu na Sztukę Teatralną dla Dzieci i Młodzieży!

17.05.2022

Prezentujemy werdykt jury 33. Konkursu na Sztukę Teatralną dla Dzieci i Młodzieży, organizowanego przez Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu.

Czytaj dalej

„Pozwólmy działać materii tekstu!” – warsztaty dramatopisarskie z Carstenem Brandauem

13.04.2022

Zapraszamy do udziału w dwudniowych warsztatach dramatopisarskich, które poprowadzi Carsten Brandau, niemiecki autor sztuk dla widowni dorosłej oraz dziecięcej.

Czytaj dalej