Granie w przetrwanie
autorka: Patrycja Gorczyńska
„Osadzenie dorosłego człowieka w sytuacji szkolnej i nakazywanie mu wykonywania ćwiczeń niezależnie od jego kondycji fizycznej, samopoczucia czy zwyczajnej chęci wydaje się mieć zupełnie inny wydźwięk niż wówczas, gdy wyobrażamy sobie w takiej sytuacji dziecko”.
Wyniki badania przeprowadzonego w 2024 roku przez Ministerstwo Sportu i Turystyki mówią, że kondycja fizyczna uczniów i uczennic klas 4–8 znacznie się pogorszyła się na przestrzeni ostatnich 15 lat„Podsumowanie wyników badania kondycji fizycznej dzieci i młodzieży szkolnej”, Ministerstwo Sportu i Turystyki, 9 września 2024, https://www.gov.pl/web/sport/podsumowanie-wynikow-badania-kondycji-fizycznej-dzieci-i-mlodziezy-szkolnej (data dostępu: 30 grudnia 2024).. W 2022 roku w wywiadzie dla Polskiej Agencji Prasowej ówczesny Minister Sportu i Turystyki Kamil Bortniczuk stwierdził, że 30% dzieci w Polsce jest zwolnione z WF-u„Minister sportu: 30 proc. polskich dzieci korzysta ze zwolnień lekarskich z WF”, Serwis Samorządowy PAP, 8 sierpnia 2022, https://samorzad.pap.pl/kategoria/edukacja/minister-sportu-30-proc-polskich-dzieci-korzysta-ze-zwolnien-lekarskich-z-wf-cos (dostęp: 30 grudnia 2024).. Z kolei z badań, które w 2021 roku przeprowadziła Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie, możemy dowiedzieć się, że nastąpił spadek ogólnej kondycji fizycznej wśród uczniów szkół podstawowych na przestrzeni lat, a odsetek dzieci zmagających się z problemem otyłości wzrósł. Ponadto nie bez znaczenia wydaje się fakt, że 34,3% nastolatków do 13. roku życia oraz 49,3% w wieku 14–16 lat zgłasza niski poziom poczucia szczęścia„Wyniki badań: Aktywność fizyczna dzieci i młodzieży w Polsce”, Onet, 21 września 2023, https://www.onet.pl/informacje/wsip/wyniki-badan-aktywnosc-fizycznej-dzieci-i-mlodziezy-w-polsce/tk221yc,30bc1058 (dostęp: 30 grudnia 2024).
Wyniki te sugerują, że zaniedbywanie regularniej aktywności sportowej przez uczniów i uczennice skutkuje nie tylko słabą kondycją fizyczną, ale i rosnącym problemem otyłości, a także wiąże się z pogarszaniem się samopoczucia dzieci i młodzieży. Dlaczego dzieci nie chcą chodzić na WF? Odpowiedzi na to pytanie szukają nie tylko socjologowie i socjolożki, ale osoby twórcze, a przede wszystkim twórczynie teatru. Spektakl Sceny Roboczej ,,SKS: reaktywacja” z 2022 roku w reżyserii i wykonaniu Basi Małeckiej, Marii Witkowskiej i Hanny Zonik skupiał się na problemach związanych z wychowaniem fizycznym, z którymi borykają się dziewczynki w wieku szkolnym. Impulsem dla twórczyń było rozporządzenie Ministra Edukacji z 2021 roku o wprowadzeniu dodatkowych godzin SKS-u dla dziewcząt,,«Kolejna godzina upokorzenia». Minister Czarnek chce walczyć z otyłością wśród uczniów za pomocą SKS-u”, Onet, 4 lutego 2021, https://kobieta.onet.pl/dziecko/starsze-dziecko/uczen/minister-czarnek-otylosc-wsrod-uczniow-wiekszy-problem-u-dziewczat/jc37gby (dostęp: 8 stycznia 2025)., wobec którego swoim spektaklem wyraziły sprzeciw.
Temat powrócił do teatru kilka lat później: Monika Czajkowska – autorka dramatu ,,Wychowanie Fizyczne”Monika Czajkowska, „Wychowanie Fizyczne. Sztuka nie tylko dla młodzieży”, w: „Kto? Co? Trzy nowe polskie sztuki dla młodzieży”, red. Agnieszka Waligóra, Joanna Żygowska, Nowe Sztuki dla Dzieci i Młodzieży, nr 52, Poznań 2023, s. 57–101., który powstał w ramach Programu pisarskiego organizowanego przez Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu w roku 2023 – w swoim tekście także podejmuje kilkupoziomowy problem związany z lekcjami WF-u w szkole. Autorka swój dramat osadziła w przestrzeni zawieszonej gdzieś pomiędzy sceną a salą gimnastyczną. Choć postaci przez nią wykreowane to uczennice i uczniowie biorący udział w lekcjach wychowania fizycznego, to w didaskaliach Czajkowska zaznaczyła, iż wcielać się w nie powinny osoby dorosłe: etatowi aktorzy teatralni. Zabieg ten wydaje się mieć na celu zwrócenie uwagi na to, jak głos dziecka nie jest w rzeczywistości równy głosowi dorosłego. Osadzenie dorosłego człowieka w sytuacji szkolnej i nakazywanie mu wykonywania ćwiczeń niezależnie od jego kondycji fizycznej, samopoczucia czy zwyczajnej chęci wydaje się mieć zupełnie inny wydźwięk niż wówczas, gdy wyobrażamy sobie w takiej sytuacji dziecko. Jest to też zamierzona próba przywołania pewnych wspomnień. Dorośli przecież nie zawsze byli dorosłymi – też kiedyś doświadczali zmian, z którymi boryka się młode ciało, też dojrzewali.
Tekst Moniki Czajkowskiej przenosi widza do przestrzeni uniwersalnej – typowej polskiej sali gimnastycznej – oddziałując na pamięć sensoryczną odbiorcy, na przykład poprzez opis zapachów charakterystycznych dla szkolnych lekcji WF-u. Tworzy w ten sposób wspólnotę doświadczeń i stara się przywołać to, co dawno zapomniane. W ,,Wychowaniu Fizycznym” kolejne sceny nazywane są ,,ćwiczeniami”, a niejednoznaczny tytuł dramatu prowokuje do postawienia pytania o to, co właściwie znaczy ,,wychowanie fizyczne”, a także o granice między edukacją a manipulacją oraz między troską a opresją. Jakie formy przemocy – fizycznej, emocjonalnej czy społecznej – mogą być ukryte pod pozorem wychowania? Czy proces „kształtowania” jednostki zawsze musi oznaczać jej podporządkowanie?
Początek dramatu ma za zadanie wprowadzić widza w trans. Poprzez medytacyjne instrukcje wygłaszane przez ,,Głosy z offu” widz ma dać się całkowicie ponieść podróży w czasie do dawnych lat szkolnych. To w tym momencie zostajemy zapoznani z regułami panującymi w przestrzeni gimnastyczno-teatralnej (takimi jak możliwość wyjścia do toalety tylko za zgodą nauczyciela). ,,Głosy z offu” przypominają obecność Wielkiego Brata patrzącego z góry zarówno na aktorów i aktorki, jak i na publiczność.
Kolejne dwie sceny poświęcone są aktorkom i aktorom, a konkretnie ich ciałom. Zapis zakłada w tym miejscu improwizację osób aktorskich podczas spektaklu – mają one opowiedzieć, jak ich ciało czuje się konkretnego dnia (za każdym razem kondycja wykonawców powinna więc być inna, w zależności od aktualnego samopoczucia danej osoby). Postaci mówią również o tym, w kogo będą się wcielać. Ten element dramatu przypomina o tym, jak działa ludzki organizm. Choć większość nauczycieli i nauczycielek w szkole pozostaje na tę oczywistość obojętna, człowiek nie jest w stanie przewidzieć tego, jak będzie czuł się następnego dnia, bo codziennie odczuwa inne emocje, a jego ciało i nastrój ulegają ciągłym zmianom. Ta zmienność i nieprzewidywalność dotyczy także teatru i wpływa na jego kształt. Spektakl to sztuka wykonywana na żywo, opierająca się głównie na ludziach, których zmienna dyspozycja cielesna czy emocjonalna znacząco wpływa na efekt końcowy. Zarówno sztuka teatralna, jak i zajęcia wychowania fizycznego polegają na realizacji wcześniej stworzonego scenariusza, kontrolowanego przez reżysera/reżyserkę lub nauczyciela/nauczycielkę, jednak w obu przypadkach plany i twarde zasady wymykają się rzeczywistości warunkowanej przez ciało. Zdaje się, że ze względu na tę zbieżność Monika Czajkowska podkreśla teatralność opisywanych w swoim tekście teatralnych sytuacji.
W dalszych częściach dramatu możemy obserwować ,,klasyczną” lekcję wychowania fizycznego i poznajemy postaci reprezentujące typy uczniów, które możemy wyróżnić w klasie: introwertycznego, nielubiącego lekcji WF-u Janka; pewnego siebie Roberta, który zmaga się z otyłością, ale ma dużo siły, co czyni go dobrym w sporcie; szczupłej i słabej Pauliny, która unika WF-u jak ognia, oraz Natalii, która jest najlepsza w klasie i bardzo lubi lekcje wychowania fizycznego, ale jej sportowa determinacja to maska przykrywająca problemy. Każda z tych postaci jest napisana w sposób wielowarstwowy, a w kolejnych scenach odkrywamy ich złożoność. Autorka starała się przełamać stereotypy, ukazując kompleksy, z jakimi zmagają się postacie – i w przeciwieństwie do wielu tekstów kultury posiłkujących się typami uczniów u Czajkowskiej to szczupła osoba ma problemy z wykonywaniem ćwiczeń, a otyły chłopiec jest żartownisiem, nie zaś tym, z którego się żartuje. Każda kolejna scena pozwala nam usłyszeć myśli, odczucia, obawy i zamiary postaci. Poznajemy ich słabości i strapienia. Obserwujemy je podczas gier zespołowych czy w innych sytuacjach znanych z lekcji WF-u. Grupa uczniów, wykazująca różne typy osobowości, funkcjonuje w mikroświecie, jakim jest sala gimnastyczna.
W swojej sztuce Czajkowska zwraca uwagę na problem niedoskonałości systemu edukacji oraz efektów obecnego sposobu prowadzenia lekcji WF-u – wymuszonej rywalizacji między uczniami, ciągłego oceniania ich według wcześniej ustalonego klucza, bez brania pod uwagę czynników zmiennych, takich jak samopoczucie czy kondycja fizyczna. Systemowe problemy nakładają się na kwestie związane z okresem dojrzewania, takie jak wstyd, z którym borykają się dzieci i młodzież w związku ze zmianami zachodzącymi w ich ciałach. Nie pomaga im poczucie braku zrozumienia ze strony osób nauczycielskich. Dramat Czajkowskiej pokazuje, jak wielką niesprawiedliwość odczuwają uczestnicy i uczestniczki WF-u i jakie negatywne skutki psychiczne – depresja, lęk społeczny, liczne kompleksy, zaburzenia odżywiania – może za sobą nieść taki sposób prowadzenia zajęć. W sympatyzowaniu widza/widzki z uczniami i uczennicami przedstawionymi w dramacie pomaga fakt, iż osoba widzowska słyszy ich myśli, towarzyszy im w ich rozterkach, frustracjach i przede wszystkim poznaje powody ich zachowania. Staje się ich słuchaczem/słuchaczką – osobą, której tak bardzo potrzebują.
Monika Czajkowska w swoim artykule omawiającym jej proces pisania podkreśliła, iż kwestie wypowiadane przez postaci celowo napisane są w rytmie odbijania piłkiMonika Czajkowska, „Jak pisać z młodzieżą?”, Nowe Sztuki, 14 grudnia 2023, https://nowesztuki.pl/jak-pisac-z-mlodzieza/ (dostęp: 30 grudnia 2024).. Zabieg ten oczywiście ma jeszcze dosadniej przypomnieć nam czasy szkolne, ale także w metaforyczny sposób zwraca uwagę na to, jak przewidywalne i niezmienne są zajęcia wychowania fizycznego, podczas których od dekad realizowany jest ten sam scenariusz – sprawdzenie obecności, rozgrzewka, zbijak, powrót do szatni i tak w kółko. W dramacie jednak wszystko się zmienia, gdy na jednej z lekcji WF-u zamiast dotychczasowego nauczyciela pojawia się stażystka: wprowadza nowe rozwiązania, dekonstruuje schemat typowej lekcji i proponuje uczniom i uczennicom nowe, świeże spojrzenie, które bardzo im odpowiada.
Finał dramatu to powrót do teraźniejszości, koniec sesji medytacyjnej i konfrontacja z tym, czego przed chwilą doświadczyło nasze ciało. Końcowy manifest uczniów, głośne zwrócenie na siebie uwagi, brzmi jak wołanie o pomoc i żądanie zmiany w akcie całkowitej desperacji, którą napędza ich ogromna złość. To do widza/widzki (jako może niezupełnie biernego słuchacza/słuchaczki) krzyczą, aby wyrazić swoje poczucie niesprawiedliwości. W zamykającej części dramatu Czajkowska zaprasza osoby czytające do włączenia się w zainicjowaną przez siebie dyskusję i tworzy czytelnikom i czytelniczkom przestrzeń do własnych refleksji: pozostawia niezapisaną kartkę i nazywa ją ,,miejscem na postulaty dotyczące WF-u i Twojego ciała na nim”Monika Czajkowska, „Wychowanie…”, s. 100..
,,Wychowanie Fizyczne” porusza problem niedoskonałości systemu szkolnego i sposobu prowadzenia lekcji WF-u w Polsce. Pozwala przyjrzeć się temu, jak w rzeczywistości wyglądają typowe zajęcia aktywności fizycznej z perspektywy osób uczących się. Autorka podczas pisania sztuki zadbała o dogłębny research, bo zależało jej na oddaniu autentycznych doświadczeń uczniów i uczennic – i to zarówno w podejmowanym temacie, jak i sposobie jego przedstawienia. Dlatego też stworzyła postacie oraz ich wypowiedzi na podstawie przeprowadzonych przez siebie badańMonika Czajkowska, „Jak pisać…”.. Z kolei pomagając odbiorcom i odbiorczyniom przywołać dawne wspomnienia, starała się wprowadzić ich w stan zawieszenia pomiędzy obecnym życiem a czasami szkolnymi, przypominając, że problem, który porusza, wcale nie jest taki nowy. Uczniowie codziennie toczą bój z systemem, który zmusza ich do ciągłej bitwy o poczucie własnej wartości, a ,,Wychowanie Fizyczne” – oprócz budowania wspólnoty doświadczeń wśród odbiorców i odbiorczyń – motywuje do walki o zmiany i lepszą przyszłość lekcji WF-u. Dramaty takie jak ten dają nadzieję, że może nie jesteśmy skazani wyłącznie na ,,granie w przetrwanie”.
Patrycja Gorczyńska – absolwentka poznańskiej wiedzy o teatrze. Jej teatralnymi obszarami badawczymi są: teatr postdramatyczny, pedagogika teatru oraz teatr feministyczny. Wielbicielka wszystkich dzieci, a szczególnie tych, które chodzą do teatru ;). Przepada za spacerami, podróżami i dobrym jedzonkiem.
Tekst powstał podczas pracy warsztatowej w ramach zajęć z krytyki teatralnej prowadzonych przez dr Magdalenę Rewerendę w roku akademickim 2024/2025 na III roku kierunku wiedza o teatrze na Wydziale Antropologii i Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.